رسم و رسوم زندگی در همِدان قدیم

20/02/2018 / 0 Commenti

مِراسمِ ازدواج در هِمِدان

خوازمنی کنان- حرف زنان – دسگیران- رخت ورداشتن -عقد کنان – عروسی - پاتخت

خوازمنی کنان [1]

جِوانای هِِمِدان وا حیا بودن پَلو آقا نِنِشان پاشانه دراز نیمیکردن سیگار نیمیکشیدن و خجالت میکشیدن بگن ما زن ماخوایم.اِگه یکی بی خودی یی دوزری (فرش 2 زرعی) میساند میورد خانه یا نصمه شب مس میکرد وا لِقَد دِرِ وامیکرد میامد میان مَنیش ای بود که زن ماخوا اوَخت بواش به نِنَش موگفت وَخی یی فکری بِرِی ای پِسِرهِ بُکُن دیه داره طاقِ طویله سولاخ موکُنه. اَ فردا نِنه خوآرِش را میفتادن میانه محله برِی زن. اَ عطار و بقال میپرسیدن:" ای بِرادر تودانه ی خدا اینجانه دختر سراغ نِدارینان؟" اُنَم موگفت :"نه خُوارُم، یا موگفت فُلان خانه دختِرِفلانی هس ." یا ایکه خودشان دِرِ خانه هاره میزدن داد میزِدن:" آی باجی جان دختر دارینان؟" اَ میان خانه جواب میامد:"نه بِوَخشینان ، یا ایکه بفرماینان" هر خانه ی که دختردِمه بخت داشت زِمِسانا یی قوری چای سِرِ منقل و تاوسانا یی تنگی شربت پشت پنجره شان بود. یی چادِرِسفید تازه اَ میخ آویزان بود که دختره جنگی میکرد سِرِش و میامد وِرِ خوازمنی کن . اُوختا دخترا حق نِداشتن میانه صورتشان دس بِوِرَن اما آموزش دیده بودن که پَن پَن حرف نِزِنَن و یی جوری حرف بِزِنَن که دَنِشان غُنچه بشه . اُوَخت مادِرِ دختر اَ هُنِرای دخترش تعریف می کرد و نِنه ی پِسِره اَ آقائی پِسِرِش . گاهی وختا عشق و عاشقی اَم بود که البِته استثنا بود معمولا با مخالفت خانواده ها مواجه می شد و کار می رسید به دعوا مرافه و تهدید به خودکُشی، بِرِی که نِنِه ی داماد ماخواست خودش بِرِی پِسِرِش زن بسانه، آرزوش ای بود، اَ ای که بِگَدده بِرِی پِسِرِش پِی زن احساس غرور می کرد، موگفت بِچَم عقلِش نیمیرسه بازیش میدَن . البته ازدواج های فامیلی و پرس و جو اَ دوس و آشنا سِرِ جای خودش بود .

اِگه ملاقات اوِلیه مثبت بود شب به بواها خِوَر میدادن اوَخت یی وختی تعیین می شد بِرِی خوازمنی مفصل وا گیس سفید ای فامیل. بعد اَ ای مرحِله ننه ی داماد ایسوای دخترِرِهمی گرفت و یی ترتیبی می داد که یی جوری دختِرِرِ میانه حموم بیوینه تا مطمئن بشه کلاگیسی نِداره یا سِروسینه و پِت و پا و کِت و کونش عیب و ایراد نداره . اُوَختا عَمِلِ جراحی دماغ و کوچوک و بزرگ کردن سینه و باسن و موکاشتن نبود هر آدِمی به هر چی خدا بشش داده بود تا آخِرِ عمرش می ساخت . بَضی زِنا شِرِه میَشتن میانه سینشان گُنده به نِظؤ بیا، که میانه حموم دیه نیمیشد پِتِشان میفتاد روآب اِگه همه ی اینا مورد قبول قِرار می گرفت یی روز از خانه ی دختر میرفتن خانه ِ داماد جاسوس بیوینن وَِضه خانه ی داماد چه جوره شی دارن، شی ندارن . اینجا بود که طایفه ی داماد میفتادن حول و وِلا اَ ای سَر اُ سَر اسباب خانه قرض می کردن اَ سیمسار فرش کِرا می کردن خلاصه یی کاری می کردن که خانواده ی عروس فکر کُنَن اینا داران . حالا دیه نوبت تحقیقات بود بُوا برادِرِ دختر و پسر را میفتادن اَ اَهلِ محل و کِِسِبِه پرس و جو می کردن که چه جور آدمای هسَن ،چه کارن، شی مُکُنن، و اَ ای حرفا . اِگه تحقیقات جِواب میداد اَ خانه ی داماد میفرسادن بری جواب . اُوَختا تلفون نبود کارا وا پیغام و پسغام انجام می شد و ای جور پیغاما رَم مَمولا" بنداِنداز محل میبرد و میورد. مٍثِلا" موگفت فلانکس خانم سِلام رساند گفت جواب شی شد؟ نِنِه ی دخترِ موگفت :بوخشینان استخاره کردیمان بد آمد یا موگفت آقای بِچا رضا داده مِوارِکه تشریف بیارینان. البِته جِواب مثبت به ای راحِتی نبود بُوای دختر موگفت : مِگهَ دختِرِمه اَ صحرا جُستم .هفته ها بلکه ماه ها می رفتن و میامدن پیغام رد و بدل می شد، بزرگای فامیل واسطه میشدن تا بوای دختر رضا بده البته داماد و عروس در ای جریانا دخالت نِداشتن ، عیب میدانستن . ( یادُم میا، یی وار نِنِه ی خدابیامرزُم به مَ گفت: " چل روز اَ عروسیم گذشته بود که یی شب بوات آمد خانه دِمه در دولا شد بند کفشِشه وا کُنه دیدم موای سِرش فرفریه تا اُ وقت نیمیدانستم ، روم نیمیامد سِرِمه بیگیرم بالا میانه صورتش بپام") چه روزگاری بود .


[1] - خوازمنی از فعل خواستن به معنای خواستگاری(به لهجه همدانی)

حرف زنان

اِگهَ تا اینجا به خوشی طی شده بود یی شب تعیین میشد که مردای ریش سفید طایفه داماد می رفتن خانه عروس بِرِی حرف زدن. دَر ای مرحله شرایط عروسی تعیین می شد از قبیل میزان مهر و روز عقد و عروسی و تعیین مخارج و تعداد مهمان و خلاصه هر کدام شرایِطِ خودشانه مطرح می کردن و رو یی کاغذی مینوشتن و همه حاضرین امضا می کردن . البته درشهر هِمِدان گرفتن شیر بها رسم نبود یا لااَقل مَ نِدیده و نِشنُفتم . هر پِدِری جاهازِ دخترشه اَ جیب خودش تهیه می کرد وختی یی دختری به دنیا میآمد نِنَش اَ همو روزِ اول شورومی کرد خورد خورد براش جاهاز جَم می کرد وختی بزرگ می شد یی سیزانی پُرِ اساس داشت . زِنای هِمِدان خانه دار بودن ( آلآنَم هَسَن بِرِی که زنای امروزه همو مادرایِ اُوختا تربیت کردن) هرجور بود اَ خرجی خانه یی جور میقرتادن واشِش خانه زندگی درُس می کردن یا بری دخترا جاهاز جَم می کردن یا میَشتن بری روزای نِداری.

خلاصه وختی قول و قرارا گذاشته می شد قِرارداده کتبی به خانواده عروس داده می شد و جلسه میتکّید و همه میرفتن سِرِ کارشان تا مرحِلِی بدی.

دسگیران

هموجو که گفتم شب حرف زنان رُو تِمام مِراحِلِ عروسی تِوافق می شد و هَمَش رو کاغذ میآمد که یی وار خدای نِکَرده کِسی زیر حرفش نِزِنه هموشب یی وختی بِرِی قند شکستن تعیین می شد عصر یی خانچهِ ی شیرنی وا شال و انگوشتَر و یی کله قندی که میان کاغِذِ آوَرچین پیچیده بودن اَ طِرِفِ دامادان می رفت خانه ی عروس، شب همه قوم و قبیله ِی ِ داماد میرفتن خانه عروس قومای عروس اَم جَم می شدن البِِته فقط قومای نِزیک میآمِدَن و مهمان غریبه نِبود. زِنا میرفتن یی اُطاق مردارَم یی اُطاق دیه می نشتَن تعریف می کردن و می گفتن و می خندیدن . اُوَخت اَ بوای عروس اجازه میگرفتن اُنَم موگفت بفرماینان خودتا ن صاحب اختیارینان. حالا دیه وختش بود که بزرگ فامیل دامادان کله قندِ وا قندشکن ورمیداشت اول تارُف میکرد به آدِمای دیه که : بفرماینان ، بفرماینان . اُنارَم موگفتن: نه ، خجالتمان ندینان ،شما بفرماینان. اُنَم وا یی ضربِ قند شکن کله قندِ اَ وِسَط نصف می کرد میَشت میآنه مَجمه همه چَپ میزدن موگفتن" مِوارِکا "باشه. حالا دیه دختره دسگیران حساب می شد . کله قندِ رَم نگا میداشتن که عقد کنان بسابن سِرِ عروس . اَ فرداش نِنِه ی عروس میانهِ دِر وهمساده فیس میداد که: "دیشَب قند دختِر مِه اِشگِستَن شد دسگیران پِسِرِ گلین آقا . "

- مِوارکه ایشالام عقد کنان کِیهِ ؟

- شی بِگَم والا هر وخت خدا باخوا بینَیم آقای بِِچا شی میگه

- مارِ یادت نِره دَوَت کُنی

- وِوِوِوِی خاک به سِرُم میگهَ میشه.

بضی وختا اتفاق میفتاد که بوای عروس یی چیزی میشنُفت یا میدید یا یکی شیطانی می کرد اُوَخت پشیمان می شد شال و اِنگوشتِرِ میَشتن میانه بُخچه میدادن دِسِه بند انداز محله میبرد پس، پیغام و پسغام شروع می شد و دَوا مُرافه. نِنِه ی داماد پیغام می داد : بِچَم چِش بود؟ جیگول نبود، قرتی نبود؟ نِنِه ی عروس پسغام می داد : آقای بِچا گفته: مَ به کفترباز دختر نیمیدم.

بضی وختا رَم دامادان پشیمان می شدن یی عُذر و بهانه ی میآوردن که مثلا استخاره بد آمِده یا قوممان مرده شال و انگوشتره مانه بدینان . بند انداز وایمیساد دِمِ در که بِسانه. اُوخت تمانمِ غصه ی دنیارِ می رختن میانه دله نِنِه ی عروس موگفت بِچَّم میان مردم شد عَلُفِ بوزِدِ . فرداش تمام ای حرفا میانه حموم می شد نقل مجلس زنا .

رخت ورداشتن

اِگَه همه چیز به خیر میگذشت یی روز عروس وا نِنَش وخُواربزرگَش یا یی زِنِ بزرگی اًَ فامیل وا ننهِ ی داماد و زنای بزرگ طایفه ِ داماد که ماشالام یی گله ی می شدن می رفتن بازار رخت وردارن . بنا به تِوانائی مالی داماد یک یا چند دست لباس می خریدن داراها پنج شش دس لباس می خریدن یی چادر سفید بری شبه عروسی که ماخواستن عروسه بِوِرن وا گیله و دُواق( پارچه زرقی برقی که اَ رو چادر مینداختن سِرِ عروس )هم می خریدن. لنگ و حوله حموم وا اسباب حموم فِراموش نیمیشد. اُوختا لباس دوخته نبود پارچه می خریدن ودر هر محله ای خیاط بود که می دُخت. تُنِکه و زیر پیرَن و پسان بندِ حاضری هم نبود نِنِه ی عروس می دُخت و لبه هاشه دالبُر می زد و گلدوزی می کرد اِگَر سینه های عروس کوچوک بود نِنَش وا پشم و پمّه که میانه پسان بند جاسازی می کرد جبران مافات می کرد. اُ آدِمای که رفته بودن خرید یی تیکه پارچه خلعت می گرفتن. بِرِی فامیل های نزیک عروس هم هرکدام یی تیکه پارچه می خریدن. اِگه کِسی بری رخت ورداشتن دعوت نیمیشد یا خلعت براش نیمیخریدن قَهر می کرد و خودش و شوِر و بچاش نیمیآمدن عروسی. روز بعد هرچی خریده بودن میانه خانچه ی ِ شیرنی می رفت خانه ِ عروس . اَ فردا دِرو همساده و فامیل عروس گله گله میامدن تماشا ، نِنِه ی عروس یکی یکی وا فیس و افاده نشان میداد که شی بِرِی دخترش خِریدن. اُنای که حسودیشان آمِدِه بود وَختی میامدن دَر موگفتن :" ایشششششششش خاک به سِرِشان بخیالشانه ما هیچی ندیدیمان."

عقد کنان

بِرِی روز عقد کنان ساعت خوش می کردن یَنی می رفتن پَلو آقای مَچِّد اُنم به تقویمش میپاید موگفت فلان روز سعد یا نحسِِه که معمولا سعی می کردن عقد کنان وا یکی اَ اعیاد دینی مصادِف بِشه . مِراسم عقد صبح زود انجام میشد . اُوختا کارت دعوت رسم نِبود یکی اَ جوانای فامیل می رفت به مردا موگفت فلان روز عقدکنانه تشریف بیارینان روز قبل خوانچه ی عقدِ میوردن خانه ِی عروس ، حالا سفره ی عقد میندازن، اوختا خوانچه بود که به شکل بیضی یا دایره ساخته شده بود دور تا دورش یی دیواری داشت که آینه کاری شده بود و قِشَنگش کرده بودن میانش اسباب عقد میَشتَن کِم وبیش همو چیزای بود که الآن مییَلََن، مِثدِ افند و گردو بادام و نخ و سوزن تخم مرغ و... . عروس قنج کرده مینشت پای خوانچه ی عقد . زِنای فامیلِه نِزیک جمع می شدن مهمانِ غریبه میانه زِنا نبود . مجلس عقد مردانه همو وقت برقِراربود داماد وا دو تا ساقدوشاش مینشتن میانه مردا . پدرداماد و عروس وایمیسادن دمِه در، مردا میامدن مِوارک باشه موگفتن و ده دَیقه مینشتن و می رفتن اَ مهمانا هر کی می رسید شیر داغ و شیرمال میَشتن جلوش بعد از اُنم میوه و شیرنی میوردن ، تاوسانا حیاط فرش می کردن زمسانا میانه پنجدِری . اِگه خانه ِ عروس کوچوک بود مردانه میفتاد خانه ی همساده . آقا میامد مینشت میانه مردا اَ همونجا اول اَ داماد بله میساند .عروس میانه زنا بود اَ همونجا بله موگفت یی نفر میامد به آقا موگفت که عروس بله گفته صدای عروسه نباید مردا بشنَفَن ، عَیب بود . بله گرفتن اَ عروس وا پیغام و پسغام انجام می شد. اوخت زنا میانه خودشان دایره میزدن ، چپ میزدن قرو غربیله می رختن ، شادی می کردن و دور اَ چشم مردا هرکاری ماخواستن می کردن . دخترای دِمه بخت وزِنای که خوشبخت شده بودن میامدن سر عروس قند میسابیدن زنای سیاه بخت نباید قند بسابن . جشن مردانه هموجوری ادامه داشت مردا میامدن و میرفتن . فلسفه اش ای بود که همه بدانن یی خانواده جدید تشکیل شده و دو نفر وا هم زن و شوَر شدن . رسم بود که فامیلای داماد ناهار بِمانن اِگَه بششان تارف نیمیکردن می شد مایه ی گله ی گذاری و قهر و دعوا مرافه .

مجلس زنانه هموروز عصر خانه ی عروس برقِرار می شد . زِنا بِوِسیله ی خوانده کُن دَوَت می شدن . خوانده کُن همو بنداِنداز بود که یی نلبکی نقل بیده مشگی میشت لای دسمال و میرفت خانه ی ِ اونای که باید دَوت بشن . دسمالشه وا می کرد یی نقلی میداد و موگفت تونو دخترا و عروسات دعوت دارینان جشن عقد تشریف بیارینان اِگه یی نفر اَ قِلَم میفتاد قهر می کردن دیه نیمیرفتن . اُ کسی که دَوَت می شد بنا به کِرِمِش یی اسکناس پنج قرانی یا یی تِمنی یا دو تمنی مییَشت میانه دسمال خوانده کن .

دور تا د وراطاق پتو مینداختن و بالش و متکا و پشتی میشتن که مهمانا بینیشن . بِِری مهمانا دونفر یکی میشتن . بهار کاهو میشتن هر دونفر یی بشقاب کاهو وا یی پیاله ی سکنجوین و یی کاسه ی چینی آب که برگ کاهوارِ میانش میشستن و موخوردن چند تا برگ که می شستن کاسه هه پر میشد گِل ، حالیشان نبود هموجو موخوردن ماشالام ماشالام اَ انواع کرم و جانور انگل روده نگو که فراوان بود همه ِی بقالی عطاری ها قرص جانور داشتن که دوجین دوجین میفروختن. اوختا خوردن سالاد رسم نبود فصل کاهو که میشد کاهو وا سنگنجوین یا سرکه شیره یا سرکه ی خالی موخوردن که همیشه بِرِی مغزش میانه بچا دَوا بود . شیرنی و آجیل و میوه ی فصل اَم میوردن . البته در جشن عقد مردانه و زنانه شیرنی عهده ی داماد بود ، میوه وا عروسان . جشن عقد زنانه مطرب دَوَت می شد . دسه ی مطربا زیاد بودن که حالا دیه اسمی ازشان نیس وِلی معروف تِرینشان . مولوک کور ، سُلی و خرش و فروغ مطرب بودن که در مجالس زنانه حاضر می شدن. مولوک کور بود و ضربش که وا همو میرفت مجالس زنانه میزد و ماخواند و زنارِ سرگرم می کرد . اما سُلی وا چوب و تخته و شره پاره یی خری دُرُس کرده بود که وسطش سوراخ بود سُلی میرفت میانش و پاهاشه اَ زیرِ دِلِش درمیورد مِثدِ ای بود که سوار خر شده اوخت وا اُ میرخصید . شاگرداش اَم بِراش ضرب می زدن یا چمدان اثاثیه شه میگرداندن و واشش نمایش بازی میکردن مِثلا" یی لیوانی وا دسمال میبست رو دماغش یَنی دماغش به ای گُندگیه می شد احمد خونساری وا خرش می رفت خوازمنی یکی می شد نِنِه ی عروس یکی نِنِه ی داماد وا شعر و آواز خنده دار نِمایش موزیکال خوازمنی اجرا می کرد که داستانش طولانیه آخرش موگفت: "مه احمدِ خونساریَم مثد خروس لاریَم زنها برین اَ شوِراتان جدا بشین بیاین بر من شوهر کنین ." ای نمایش معروف میانه همه ی عروسی مهمانیا اجرا میشد . میواس یی اطاقی بشش بدن که چمدانش بیَله . مرتب می رفت اُنجا لباس عوض می کرد میامد برنامه ی دیه ی اجرا می کرد . اما فروغ تار میزد مجلِسِش سنگین تر بود آواز و ترانه های روزِ وا تار میزد و ماخواند ضربگیراَم داشت . خانهَ ش لِبِ روخانه بود بَضی جوانا پنامه ی خانواده میرفتن پَلوش مشق تار می کردن . در تمام ای مدت عروس میانه مجلس رو صندلی نشته بود ولی اَ داماد خِوِری نبود اُ وا ساقدوشاش مشغول آموزش مراسم دامادی بود و سرگرم کار خودش و آماده می شد بِرِی شِبِ عروسی.

عروسی

زمانای قدیم عروس و دامادا بِچه سال بودن سِندِ ازدواج همو چیزی بود که شرع مُبین تعیین کرده بود : دُختِرا 9 سال ، پسرا 15 سال ، تازه قاینِنِه ماخواست عروسه نابالغ بِسّانه ، تا بیا خانه ی خودش تکلیف بینیشه . اینه یی جور صِواب می دانست، بغیر اُ ،موگفت: ماخوام عروسِمه اوجو که دِلُم ماخوا خودم اَ بِچگی تربیت کنم . وقتی دوره پهلوی سقفِ سِنی تعیین شد ، بازم کار خودِشانه می کردن .اول صیغه می کردن ، مییَشتن به سندِ قانونی برسه اُوخت میرفتن دِرِ خانِه ی آقا عقد رسمی می کردن . وَختی یََم سربازی اجباری شد زِنِشانه میساندن ، یا معاف می شدن ، یا زنِه رِ میشتن می رفتن خدمت ، یا اَ سربازی فِرارمیکردِنُ هزار حقه سِوار می کردن که نِرَن . عقیده داشتن که بِچّا که به سِندِ تکلیف می رسن سُندتِ پیغمبرِ که زن بسّانَِن و شوَر کنَن وِگنِه شب مُتِکا ی زیرِ سِرِشان لَعنُ نُرفینِشان موکُنه .

پسرا که اغلِبِشان تا حالا بغیر اَ نِنِه خوارِشان وا هیچ زِنی همکِلام نِشده بودن و هیچی نیمیدانِستَن دوتا ساقدوش داشتن که راهِ کارِ بشِشان یاد میدادن یکی شان باید زن داشته باشه یکی شان مجرد باشه ای دونفر بیست و چار ساعِته وا داماد بودن . بضی دامادا بودن که کون دنیا رِ پاره کرده بودِن و چشم و گوششان حِسابی واز بود وِلی اُنارَم ساقدوش داشتن ، ای رسم بود. وظیفه ی آگاهی دادن به عروسَم وا زِنای بُزُرگ طایفه بود که شامِلِه عمه ، خاله و زن عمو، زن دائی می شد که بَضی وَختا هفت هشتا می شدن . به اینا موگفتن "ینگه" که شب وا عروس می رفتن خانه ی داماد صبح ناشتا برمی گشتن .

دو روز مانده به عروسی مصلحت بینان بود . طایفه ی عروس جَم می شدن خانه ی عروس ، طایفه ی داماد ام خانه ی داماد در مورد عروسی حرف می زدن جشن می گرفتن میزدن و میرخصیدن . رسم بود که فامیلای دو طرف تا چند روز بعد از عروسی خانه ی عروس و دامادبمانن. روز قبل از عروسی ، "داماد حموم" بود . حمومه قرق می کردن صبح زود ساقدوشا میامدن دامادِ میبردن حموم ، اول میبردن واجبی خانه تِمیس میکردن اُوَخت میشستِن و حَنا مییَشتن ، تمام فامیلای نِزیک واشِش می رفتن ، شیرنی موخوردن و شادی می کردن ، اهل حموم یی انعام حِسابی میساندن ، دامادِ که اَ حموم درمیودن یی گله ی آدم اَ پیش را میفتادن و وا ساز و دُهُل میبردِنِش خانه سِرِ را همه ی مردم اَ کوچوک و بُزُرگ درمیامِدَن تِماشا .

بعد اَ ظُر "عروس حموم "بود . اوسای حموم یی چوبی میَشت دِرانه ِی حموم ، تا انعام نیمیساند نیمیَشت عروس وارد بِشه . عروسه میشستِن و حنا مییَشتن زِنا میزِدِن و میرخصیدن میوه و شیرنی موخوردن چند ساعت اونجانه بودن . الآنم اِگه یکی زیاد میانه حموم ماطل کنه می گن :" مگه رفته بودی عروس حموم ؟" عروس هموجو مثدِ داماد وا ساز و دهل میرفت خانه تا مشاطه گر بیا قنجش کنه آماده بشه که بِرِه خانه ی داماد.

همو وَختی که عروس حموم بود جاهازشه میبردن خانه ی داماد . جاهازه وا خوانچه طِبق میبردن . اول "رخت دامادِ" شامل : جانِماز، کت و شلوار ، پیرَن سفید ، زیر شلواری ، زیرپیرَن ، جوراب و لِوازِم ریش تراشی و خلاصه هرشی بری مرد لازمه البِته اوَختا شورت نیمیپوشیدن ، بِرِی مرد عَیب بود . موگفتن:زن تونکه موکنه پاش .( مردا زیزشلواری میپوشیدن پاچه شه مییَشتن میانه جورابشان) ایناره مییَشتن میانه خوانچه جلوتر اَ همه . پشت سرش یی دیسی سیب قرمز و یی دیس شیرنی ، جانماز بری قاینِنِه و قاینباوا ، میشتن میانه طِبَق . اِگَه عروس سِواد دار بود تصدیق شیشِشَم مییَشتن میانه یی طِبِقی دیه . پشت سر اُنا یی طبقی اسباب سِماور بود شامله: سِماور، ذغالدان ، مقّاش ، سیخ سِماور ، آتیش سُرخ کُن ، بوق سِاور تشت زیر سِماوَر، سینی وَرشو، اِستکان نلبِکی ، قوری ، تنگ وِرشو . یی طِبِقِی دیه : کاسه بشقاب و دیگه ی مس و مَهتابه ی مس وسایر ظروف مسی . غزقان مس ، بادیه ی مس و ظروف چینی و خرت و پرتای دیه رم پشت سِرِ اُنا مییَشتن میانه طبق ، آفتابه ی مس فراموش نیمیشد وِگنه صبح قاینِنِه آفتابه نیمیداد به ینگه ها که برَن مِوال . یعد از طِبَق کِشا ، رختخواب و فرش و یی جفت صندوق هشترخان گرده ی حمال می رفت . هرچقدر عروس داراتر بود کاروان جاهاز بلند تر بود مردم که اَ قبل خِوَر داشتن سِرِ را وایمیسادن تِماشا بِرِی زیچ و قیچ دِراُودن . گاروان جاهاز که میرسید خانه ی داماد چند نفر اَ طایفه ی عروس می رفتن اثاثیه رِ تخت می کردن اطاق عروس . معمولا" اَ جاهاز صورت ورمیداشتن و اَ بزرگ طایفه ی داماد امضاء میساندن بری احتیاط که اگه خدای نکرده کار عَیب پیدا کرد بدانن جاهازِ برگردانن و هیچی جا نمانه .

بعد از رسیدن جاهاز رخت داماد عوض می کردن . درحالیکه ساز و دهل می زدن ساقدوشا تیکه به تیکه لباسای که عروسان فِرساده بودن دورِ سِرِ داماد میگردادن میدادن دانش یی گازی بِشِشان میزد و میکردن تِنِش اُوَخت وا ساقدوشا را میفتادن می رفتن" قاینباوا سلام "وقتی میرسیدن خانه ی عروس زیر پای داماد گوسبند موکشتن . داماد دِسه قاینباوارِ ماچ می کرد و قاینباوا بشش ساعت میداد . داماد برمی گشت خانه آماده می شد بری جشن عروس ساقدوشا رم زیر گوشش ماخواندن که شی میوا بکنه .

جشن عروس ، خانه ی دامادن و عروسان به طور علیهَده برگزار می شد . خوانده کُن مرد که سه تا اَ جوانای طایفه بودن وا یی نلبکی نقل که مییَشتن میانه دسماله ابرِشُم میرفتن مردا رِ دعوت می کردن اُنارَم یی پولی مینداختن میانه دسمال که آخرش بینه سه نفرشان قسمت می شد. بِرِی زِنارَم هموجو که گفتم بند اِنداز محل میرفت هموجو دعوت میکرد فاصله دعوت تا جشن باید اِنقد باشه که فرصِتِ تهیه ی لباس داشته باشن اِگه دیرخِوَر میکردن نیمامِدَن موگفتن:مگه ما دلاک حمومیم. جشن عروسی مطابق اِعتقادات و فرهنگ خانوادگی عروسان و دامادان برگزار می شد اُنای که متدین بودن جشن سنگین برگزار می کردن مداح میامد براشان اشعار مذهبی ماخواند یی عده یَم بودن که مطرب دعوت می کردن و عِرق خوری میکردن دسه های معروف مطرب عبارت بودن از: دسه یِ اصغر گُزُم ، دسه ی لطیف خان ، دسه ی حسن ضربی ، دسه ی حسین عرب و اَ همه شان معروف تر دسه عزیز خان که معروف ترین رقاص همدان شمسی عزیزخان واششان می رخصید . البته عزیز خان دوتا رقاص داشت اُیکی اسمش پری بود . بضی خانواده ها مطرب داشتن ولی بنا به بضی ملاحضات مشروب نیمییَشتن ولی باید سور وسات دَسه ی مطربِ فِراهم کُنَن اُنا تا نیموخوردن نیمیدانستن بزنن و برخصن . آدِمای قانعی بودن وا یی بطری عِرَق و یی کونه ی خیار راضی بودن . یی دَسه ی بود به اسمه مَمَِّّدِ مَخزَن که نمایش بازی می کردن . نمایش معروفی که بازی می کردن سیابازی و نمایش شاطر بود که میانه همه ی مجالس اجرا می شد . وختی یکی اَ جاش وَخمیزاد که بره ضرب گیر دسه درحال زدن موگفت :" قررررربانه حِواسه جَممممممم ". رقاصه حالیش میشد می رفت جلو یارو قِر می رخت و اِدا اَطوار می رِخت تا شاواش نیمساند نیمییشت بره اُوخت اسگناسه مییَشت میانه دانِش و میرقصید دوران می زد اَ مردم شاواش میساند . خلاصه رقاصه یی فوت و فنی بلد بود که نیمییَشت کِسی شاواش نداده بره . بضی وختا می شد که مهمانا بَدمَسی میکردن یا سِرو کله ی یی رقیب عشقی پیدا میشد دس به چاقو می شدن و مجلس به هم می رِخت . از ای اتفاقارَم میفتاد .

بد از شام که مهمانای غریبه می رفتن حدود ساعت 12 قوم و خویشای داماد چراغ زنبوری ورمیداشتن و پیاده را میفتادن رو به خانه ی عروس یی نفر جلو دسه صدا می کرد : " اول به نجف شیر خدا را صلووووووات" همه دَم میدادَن : " بر محمد و آل او صلووووووووووات" همجو بِرِی همه ی اماما یی چیزی موگفتن و مردم همو بیت اوله تکرار می کردن . تا میرسیدن دِمه دِرِ خانه ی عروس . اما خانه ی عروسَم مهمانا رفته بودن و فامیلای نِزیک مانده بودن منتِضِر تا بیان عروسه بِوِرَن . مردم سِرِ را میامِدَن بالای بان یا دِرِ محله تِماشا و اِنقد وایمیسادن تا دَسه وا عروس برگرده( بِرِی که خسته نشینان بقییِشه مییَلیمان دفه ی دیه)

وقتی طایفه ی دامادان به خانه ی عروس نِزیک می شدَن صِدای صلواتِشانه بلند تر می کردِن و پشت دِرِ خانه ی عروس اِنقدر وایمیسادِن و صلوات میفرسادَن تا بیان دِرِ واز کُنَن . البِته اُنارَم به ای زودی نیمیامدن .دامادان وارد می شدن مینِشتِن وچای و شیرنی و میوه موخوردن بزرگ دامادان میرفت اَ بوآی عروس اجازه می گرفت . اُوخت بوآی عروس بلند می شد دِسه دختِرِشه می گرفت و اَ خانه میورد در. اینجا بود که عروس وایمیساد گیره . البته موگفتن ای اشگ شوقه وِلی در حقیقت اوجو نِبود عروس داشت اَ خانوادش جدا می شد و آغوش پر مهر مادِرِشه ترک میکرد میرفت یی جای غِریبه ی ، معلوم نبود چه رفتاری واشِش موکنن و شی به سِرِش میآرن . گیرَش در اصل بِرِی خاطِرِ ای بود .

اُوَختا مثدِ حالا ماشین شخصی نِبود که گل بِزِنَنِن واشِش عروس بِوِرَن اِگَهَ رَم بود میانه کوچه پسکوچه های تنگ و چاله چوله نیمیشد . اِگه را دور بود عروسه سوارِ اسب و الاغ سفید میوُرد اگه را نِزیک بود پیاده میرفت . یی نفر آینه ی عروسه میگرفت روبروی صورِتِ عروس و عقب عقب وا عروس می رفت دو نفرَم زیر بغِلِ عروسه می گرفتن . همو جو وا سِلام صلوات میرفتن تا برسَن خانه ی داماد. طبق معمول مردم سِرِ را وایمیسادن تِماشا . زمانای قِدیم جِوانا تفریح و سرگرمی نِداشتن . اِذیَت رساندن به سِگ و گربه و چل و دیوانه ها وگداها که میانه محله ویلان بودن سرگرمی جوانا بود . عروسی که میشد اسباب سرکرمی تازه ی فراهم میشد . بچّا میرفتن سِرِ بان اَ بالا سنگ و کولوخ و خاک میشاندن پاین یا خلافه میوا ببخشینان میشاشیدن رو جُل دیگه میشاندن سر عروس و فرار میکردن بان به بان میرفتن هیشکی اَ عهدشان نیمیامد . رسم بود وقتی دامادان میامِدَن عروسه بِوِرَن یی چیزی اَ خانه عروسان میدزّیدن روز پاتخت پس میدادن .

عروس که میرسید خانه ی داماد زیر پاش گوسبند موکشتن . داماد زودتر می رفت سِرِبان دو رُکَت نِماز ماخواند و وا ساقدوشاش وایمیساد تا عروس بیا وقتی عروس می رسید نِگَش میداشتن تا داماد اَ بالای بان سه تا سیب سرخ بزنه سِرِش یی کلا لگنی مییَشتن سِرِ عروس که ییوار نکنه داماد اَ راسکانی کله ی عروسه توش بیگیره و عروس دیه زبانم لال به زفاف نِرسه . مردم اَ کوچوک و بزرگ هوجوم میودَن که سیبه رِ اَ میانه هِوا بِقَپَن . (حالا خوبه که ای رسم ور اوفتاده وِگَنه خیالشه بکنین اِگه قرار باشه داماد اَ طبقه ی دهم مجتِمِع آپارتمانی سیب بولا میانه سر و کله ی عروس شی میشه .) بعد از سیب اِشاندن نقل و سکه ی دَشائی و یکقرانی میشاندن سِرِ عروس و بِچا هجوم میوردَن که پول جَم کنن ، شاید بتانن پول جیب یی هفته ی مدسه رفتِنِشانه جَم کنَن .

بالاخره عروسه میبردن حجله خانه . رختخواب عروس و دامادِ مینداختن وِسِطِ اطاق عروس و داماد وایمیسایدن بالاش . پدر داماد میامد عروس و داماد دَس به دَس می داد . یَنی دِسه عروسه می گرفت مییَشت میانه دِسه داماد براشان خوشبختی آرزو میکرد . َ عروس یا داماد ، یکی شان سَعی می کرد زود تر پاشه بِوِلا سِرِ پای اُ یکی . موگفتن هر کی زود تر بکوئه زبانش رو سِرِ اویکی بلند می شه پشت سِرِ اُ ، کِمَر بند میامد کِمِرِ عروسه می بست . کمربند یی پسر بِچه ی نابالغ اَ طایفه ی داماد بود که شاله کمربند عروسه هفت دَفعه اَ بالای سِرِ عروس رد میکرد و اَ زیر پاش در میورد . هر دفعه موگفت: " هفت تا پسر، یی دختری ، هفت تا پسر یی دختری ..." اوخت شاله میبست کِمِرِ عروس . میانه شال ، مادِرِ عروس یی چیزی که داماد خوشش میآمد میبشت مِثدِ کوکو، شام کباب یا ا ایجور چیزا ، تا وختی همه رفتن و کمر عروسه واز کرد دِرآرن بخورن .

بعد از دَس به دَس همه ی اُنای که پی سِرِعروس آمِدِه بودن میرفتن ، فقط ساقدوشا و ینگه ها میماندَن که وایمیسادن پشت در گوش ، تا داماد وظیفه ی خودشه انجام بده داماد اول رونما میداد تا عروس اجازه بده گیله دواله اَ رو صورتِش بزنه اُ سر و چشمش به جماله زنی که تا حالا نیده رُوشین بشه . بَضی وختا اتفاق میفتاد که داماد وا نظر اول اَ عروس بِدِش میآد و بِشِش دَس نیمیزد و اَ اطاق درمیآمد در همه جَم می شدن و هرچی موگفتن زیر بار نیمیرفت مثلا" موگفت دَنِش بو میده یا اَ رنگ چشمش خُوشُم نیمیآ عروس هموجو میماند ، بین دو طایفه دعوا مرافه را میفتاد عاقِبّتِ کار معلوم نبود شی میشه ، اگه داماد پاخُشاری می کرد عروس برمی گشت خانه ی بوآش و اَ همو روزِ اول بدبخت می شد دیه کمتر کِسی حاضر می شد بِسّانِتِش. بنُدرت اتفاق میفتاد که عروس دل در گرد عشق کِسِ دیه ی داشت اوخت چادرشه میبست دور کمرش و مقاومت می کرد و تسلیم نیمیشد . اِگه میدانست زیر کتک مقاومت کنه هموجو میماند تا برگرده خانه ی بوآش دیه نیمیشه پیش بینی کنی که شی می شد ، اوجو چیزا که قانون نِداره. اما ایجور چیزا کم اتفاق میفتاد اگرم اتفاق میفتاد همه شهر خِوَردار میشدن آوازش همه جا می پیچید . خودش می شد یی داستانی که تا مدتها زِن مرد بِرِی هم تعریف می کردن .

اما در اکثر موارد داماد وظیفه خودشه انجام میداد و درمیامد در به ساقدوشاش خِوَر میداد که اَ امتحان دِرآمِدِه اوَخت ینگه ها میامدن عروسه جَم وجور می کردن و مدرِکِ پاک و عفیف بودِن عروسه که حالا نیمیدانم بگم شیی بود ، بِوِرَن به قاینِنِه نشان بِدَن وصبر کُنَن تا صبح زود بِوِرَن بِرِی نِنِه ی عروس . البِته با وجودی که ساقدوشا به داماد آموزش می دادن و اَ چند روز جلوتر میبَستِنِش به تمریه ی خرما و شیره روغن وقرص کمر و مَجون و در بضی موارد میبردن بضی جاها آموزش عَمِلی می دادن و یی بسی تریاکم بِشِش میدادن اتفاق میفتاد که داماد اَ عهده بر نیا و اِشکال پیدا کنه ( دیه اینجا نیمیدانم وارد جزئیات بشم ممکنه بگن اخلاقه بچامانه خِراب موکنینان خودتان برینان اَ بزرگترا بپرسینان . ) اینجانه بود که ساقدوشا میفتادن حول و ولا . اول کاری که می کردن ای بود که کفگیر داغ میکردن ، خلاف میوا ببخشینان ، داماد میشاشید میانش بلکم خوب بشه اِگه نیمی شد کار می کشید به دعا نویس و رمال . ولی ای چیزی نبود که اَ چشم مردم پَنام بمانه همه ی محله خِوَر می شدن و داماد اِنگوشت نِمای خاص و عام می شد دیه رو نداشت اَ خانه دِرآ در . دعوا میفتاد میانه دو تا طایفه . اَ همه بدتر بوّای داماد بود که سرشکسته می شد همه بشش موگفتن پَچا بِچَّه ات مرد نیست . اَ خانه ی عروس پیغام میامد که :" مِگه خانه ی بواَش نون نبود بخوره؟ اگه خروسی اِذآن بده اِگه مرغی تخم کن ." اَ اونجا که دامادها بیشتِرِشان بِچّه بودن و بی تجربه اَ طرفه دیه ، چند روزه ی عروسی زیر فشار رِوانی قِرار داشتن خیلی از ای اتفاقا میفتاد .اَ زِمانه بِچّگی یادُمه یی وار، اصغرآقا ، یکی اَ آشناهامان ، شب عروسی گرفتار ناتوانی شد هرچی دوا درمان کردن اِفاقه نِکرد آخِرِش زِنِشه وَرداشت رفت کربلا گفت شاید اونجانه دعا کنم گره اَ کارم واز بشه سه هفته دیه اَ کربلا تلگراف آمد :" اصغر مرد ، جمعه حرکت." قوم و خویشاش که خیال کرده بودن اصغر آقا رحمت خدا رفته سیا پوشیدن و ماشین گرفتن گیره کنان رفتن مرز خسروی پیشباز . وقتی اتوبوس رسید دیدَن اصغر آقا تا کِمَر اَ شیشه ی اتوبوس دِرآمده دَس تِکان میده و شادی کنان داد میزنه : " شِفا گرفتم . خوب شدم " پرسیدن : "پَه تو که مرده بودی ، شی شد؟" گفت : " خوب ، براتان تلگراف زدم که مَرد شدم دیه ، مگه نخواندینان."

فردا صبح خیلی زود ینگه ها آناشتا میرفتن خانه ی عروس تا خِوِرِ باکره بودِنِه عروسه به نِنِه بوّاش بِدَن . قبل از ایکه حموم زنانه بشه ساقدوشا میآمدن دامادِ میبردن حموم و میوردن خانه . وقتی بوق حموم زده می شد و حموم زِنانه می شد ینگه ها میامِدَن عروسه میبردن حموم و میوردن که بری پاتخت آماده بشه .

پاتخت

فردای شب عروسی خانه ی داماد پاتخت بود تمام زِنای دو تا طایفه میآمِدَن ، مردا دیه نبودن مجلس فقط زنانه برگزار می شد .طول و تفصیله مجلس بستگی به وضع مالی داماد داشت وِلی سعی می کردن هیچی کم نیَلَن تا بِرِی کسی جای حرف و حدیث باقی نِمانه . رسم بود اول روضه خوان دعوت کنن که بیا روضه ی عروسی حضرت علی اکبر باخوانه تا زِنا اول یی پلاره ی اشگ بریزن و یاد مصیبتِ اهل بیت اَ یادشان نِرِه . روضه خوان که پاشه مییَشت در، یادشان میرفت و شُرُو میکردن به زِدِن و خواندن و قِر و غربیله رختَن ، ناهاراِگه پلو بود میوا اَ خانه ی عروس شیرین پلو بیا اگه داماد آبگوشت میداد اَ خانه عروس کِباب میفرسادَن . وَختی سفره مینداختِن و غذا می کشیدن ، مَجمه ی شیرین پلوئه میگرداندن دور سفره بِرِی هر کی یی کفگیر میرختن سر بشقابش .موگفتن :" اَ خانه ی عروس آمده دانِتانه شیرین کنینان . "

روزپاتخت مهمانا تعارفاشانم میوردن . آشناها لوازم خانه میوردن و مهمانای غریبه ، بیشتر کله قند و شاخ نبات ، اِنقدر زیاد می شد که میبردن میدادن عطار محل اَ جاش چای و آلت زرجُوه میساندن تا آخر سال تمامی نداشت .

روز سومه عروسی ، اَ خانه ی عروس خلعت میرفت : بِرِی قاینباوا و شوبرادر، هرکدام یی دست پارچه ی کت و شلواری ، بری قایننه ، شوخوارو همبو یکی یی قِواره پارچه . اینجا دیه عروسی تمام می شد . البِته خلعت بِرِی ساقدوشا فِراموش نیمیشد ، تا مدتی ، عروس و دامادِ تازه سِرِ سفره ی قاینباوا موخوردن تا هر وقت که قاینِنِه تصمیم می گرفت ، یی جام و گوشگوب میداد و موگفت : اَ فردا خودتان بپزینان و خودتان بخورینان .ولی در خانواده گسترده رئیس و اختیاردار قاینباوا بود خرج خانه وا او بود و میانه خانه رَم صاحَب اختیار قاینِنِه بود . جنگ و مرافه میانه قاینِنِه ، شوخوارهای خانه مانده وهمبو ها تمامی نداشت .

گرتک افتادن .

او زمانای قدیم ماه عسل رفتن باب نِبود بِرِی که وسیله ی سِفَر مِثدِ حالا نبود مسافرت رفتن خلاصه می شد به سِفِرِ زیارت به عتِبات یا قم و خُرََسّان . اَ جای ماه عسل ، یی هفته میفتادن گَرتَک یَنی عروس و داماد میماندن میانه اطاق و دِرِ روشان میبَستَن . یی نفر وقت صبح و ظُر و شب بِراشان یی مَجمه ی غِذا میبُرد اُ نارَم موخوردِن و ماخوابیدِن . وقتی اُ کسی که غذا برده بود یا ظرفای خالیشان میورد ، اَ اطاق میامَد دَر، دخترا دورِش جَم می شدِن و میپرسیدن :" شی می کردن ؟ شی میکردن ؟"بِچّه پسرا رَم اَ دِر و دیوار و پنجِره میکشیدن بالا بلکَم یی چیزی بیوینن . به اطاقی که عروس وداماد میماندن ، موگفتن" گرتک خانه" . الآنم اِگه یکی دیر میره سِرِ کار یا غایب می شه رفیقاش میگن شی شده ؟ افتاده بودی گرتک؟

وختی دیه خسته می شدَن آخِرین مآموریِتِ ساقدوشا ای بود که بیان دامادِ بِورَن سِرِ کارش .

نوشته: احمد قدیمی